Κείμενο φωτογραφίες Κώστας Σκλαβενίτης
Από αριστερά Ευστάθιος Σκλαβενίτης, Ηρακλής Μαυροκέφαλος, Κώστας Σκλαβενίτης
Τι έφερε άραγε έναν Κατουνιώτη όπως εμένα στην εκδήλωση που έγινε στις 22 Αυγούστου στην όμορφη πλατεία του Φτερνού;
Κατ αρχήν ήταν η προσωπική πρόσκληση τόσο του προέδρου του χωριού Ηρακλή Μαυροκέφαλου αλλά και του προέδρου του δημοτικού συμβουλίου δικηγόρου Ευστάθιου Σκλαβενίτη που μας συνδέει μία πολύ καλή φιλία από τα μαθητικά μας χρόνια στην δεκαετία του 70.
Ένας επιπρόσθετος λόγος είναι οι ρίζες του επώνυμου Σκλαβενίτης από το Φτερνό που από τα ιστορικά μας αρχεία εμφανίζεται στην Κατούνα για πρώτη φορά αυτό το όνομα περίπου στο 1780 όταν κάποιος προπάππος μου ήρθε σώγαμπρος και έκανε δωρεά σε εκκλησία του χωριού του Φτερνού κάποιο αγρόκτημα με ελιές που είχε στο όνομά του.
Ετσι το απόγευμα της 22ας Αυγούστου μόνο ένας δρόμος μπορούσε να με οδηγήσει κάπου κι αυτός ήταν για το όμορφο ορεινό χωριό της Νότιας Λευκάδας το Φτερνό.
Από νωρίς η μεγάλη πλατεία μπροστά στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου με τα μεγάλα πλατάνια γέμισε από κόσμο που παραβρέθηκε για να παρακολουθήσει την εκδήλωση.
Στο πάνελ ομιλητές οι κ.κ. Άννα Σκλαβενίτη δρ. Μεσαιωνικης Φιλολογίας, διδάσκουσα στο ΑΠΘ, Έφη Άρματά δικηγόρος, Ηρακλής Μαυροκέφαλος διοργανωτής και συντονιστής της εκδήλωσης προεδρος του χωριού, Ευστάθιος Σκλαβενίτης δικηγόρος και Γεράσιμος Άρματάς αντιδήμαρχος Λευκάδας.
Πρώτη η κ. Άννα Σκλαβενίτη δρ.Μεσαιωνικής Φιλολογίας σε μία καθηλωτική ομιλία για την ίδρυση του χωριού τους πρώτους κατοίκους του την προέλευση των επωνύμων κλπ.
Αξίζει να διαβάσετε την εμπεριστατωμένη ομιλία της…
«ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ»
Σε μία εκδήλωση που έχει ως βασικό της θέμα την απόδοση σεβασμού στα πρόσωπα του παρελθόντος, είναι απαραίτητο να γίνεται μία αναδρομή στη γενική ιστορία του τόπου. Το Φτερνό είναι σήμερα ένα μικρό χωριό που φθίνει πληθυσμιακά, αν εξαιρέσει κανείς τον εποικισμό από επήλυδες. Σίγουρα όμως δεν ήταν πάντα έτσι. Είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ότι στα χρόνια που το νησί μας ήταν στα χέρια των Τούρκων και πιο συγκεκριμένα κατά τα έτη 1530-1 (επί Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς), το Φτερνό στην απογραφή των Οθωμανών αριθμούσε 163 οικογένειες (αναφέρονται και 4 χήρες ξεχωριστά, μια και φορολογούνταν διαφορετικά), κάτι που κατέτασσε το χωριό μας στους τρεις πρώτους μεγαλύτερους οικισμούς στη Λευκάδα και σίγουρα το μεγαλύτερο αγροτικό οικισμό του νησιού. Οπωσδήποτε αυτό είναι κάτι παραπάνω από ενδιαφέρον, μαζί με την πληροφορία ότι στην απογραφή αυτή αναφέρεται στην επικράτεια του Φτερνού και ένα μοναστήρι. Είναι η εποχή που χωριά όπως το Μαραντοχώρι, ο Πόρος, το Κατωχώρι δεν υπάρχουν (τουλάχιστον στις πρώτες απογραφές των Οθωμανών), οπότε λανθασμένα κάποιοι μελετητές υποστήριξαν ότι το εν λόγω μοναστήρι θα μπορούσε να είναι ο Άγιος Γεώργιος του Μπισά στο Μαραντοχώρι.. Προσωπική μας άποψη είναι ότι την περίοδο αυτή ίσως το μοναστήρι θα μπορούσε να είναι ο Άγιος Γεώργιος στο Φτερνό που αποδεδειγμένα πλέον από αρχαιολόγους θεωρείται ως το τρίτο βυζαντινό μνημείο της Λευκάδας.
110 έτη πιο μετά (1640-1) έχουμε ένα αναλυτικό κατάστιχο σχετικό με τον κεφαλικό φόρο που πλήρωναν οι σκλαβωμένοι ραγιάδες του βιλαετιού της Αγίας Μαύρας. Εδώ καταγράφονται μόνο 51 οικογένειες («χανέδες») κάτι λιγότερο δηλαδή από το 1/3 της προηγούμενης απογραφής. Ανάμεσα στα καταγραφόμενα ανθρωπωνύμια είναι και το αποδιδόμενο ως Isklav (το σημερινό Σκλαβενίτης πιθανότατα), καθώς και το «Τσαγκάρης» (δεν υπάρχει σήμερα στο χωριό, ωστόσο σώζεται τοπωνύμιο «του Τσαγκάρη»). Να σημειώσουμε εδώ ότι οι περισσότεροι κάτοικοι απογράφονται δίνοντας ως επίθετο το πατρώνυμό τους. Συνεπώς, δεν μας κάνει εντύπωση η απουσία του επιθέτου Αρματάς, το οποίο όμως εντοπίζεται στο χώρο της Λευκάδας σε οθωμανικό αρχείο του 1638, όταν ο καπετάνιος «Γιώργος Αρματάς Ρεΐς», αναφερόμενος ως «ένας από τους καπετάνιους της Αγίας Μαύρας» υπογράφει εμπορικό συμφωνητικό με εμπόρους της Μεθώνης, για μεταφορά προϊόντων στην Τύνιδα.
Το 1646 απογράφονται ακόμη λιγότερα νοικοκυριά στο Φτερνό, συγκεκριμένα μόνον 38, ενώ λίγα χρόνια αργότερα (1651) τα νοικοκυριά που καταγράφονται είναι μόνον 35, ενώ άλλα γειτονικά χωριά όπως π.χ. το Άλατρο εμφανίζουν πληθυσμιακή αύξηση. Γιατί υπάρχει αυτή η κάμψη δεν γνωρίζουμε. Μπορεί ορισμένοι άνθρωποι να μετακινούνται με καυτεύθυνση μέρη που δεν γνώριζαν τον τουρκικό ζυγό λ.χ. τη γειτονική Κεφαλονιά. Επίσης, πιθανόν είναι η δημογραφική μείωση να οφείλεται και σε κάποια επιδημία πανώλης, από τις πολλές που ενέσκηψαν από τον 14ο αι και μετά στον ελλαδικό χώρο. Άλλωστε, έχει διασωθεί και μία προφορική μαρτυρία που θέλει το χωριό μας σε ψηλότερο σημείο κατά τους παρελθόντες αιώνες (ίσως στην υστεροβυζαντινή περίοδο) υπό τη γενική ονομασία «Παλιοχώρια». Σύμφωνα με την από στόματος διασωσμένη παράδοση, μολυσματική ασθένεια αποδεκάτισε μεγάλο μέρος του πληθυσμού με αποτέλεσμα να εγκαταλειφθεί ο παλαιός οικισμός και να μεταφερθούν οι επιζώντες στη σημερινή τοποθεσία του χωριού (πολύ ελκυστική είναι αυτή η μαρτυρία και ίσως εξηγεί και την ονομασία του χωριού μας, καθώς λέγεται ότι οι επιζώντες άφησαν ένα φτερό στον άνεμό και ακολούθησαν την κατεύθυνσή του για να χτίσουν το χωριό στο μέρος που τώρα βρισκόμαστε). Ετυμολογικά πάντως φαίνεται να «στέκει» η μαρτυρία καθώς η ονομασία Φτερνό μάλλον προκύπτει από τη λέξη «Φτερινό/Πτερινό».
Πάντως, στην περίοδο της Τουρκοκρατίας στη Λευκάδα (1479-1684), το χωριό μας έχει μία δυναμική παρουσία, κάτι που δείχνει ότι πάει και πιο πίσω στο χρόνο (όπως ήδη προαναφέραμε, διακεκριμένοι αρχαιολόγοι μεταξύ των οποίων ο Βοκοτόπουλος τοποθετεί την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στον 13ο ή 14ο αι., ενώ έχει επισημάνει πως ο Άγιος Γεώργιος ανήκει με βεβαιότητα στα βυζαντινά μνημεία της Λευκάδας, (μαζί με την Οδηγήτρια και τον Αη Γιάννη των Καραβιάδων στο Βουρνικά).
Με την Ενετοκρατία (1684-1797) θεωρούμε ότι δεν άλλαξαν πολλά πράγματα ως προς τη διαβίωση των φτωχών χωρικών της λευκαδίτικης υπαίθρου. Οι κάτοικοι του χωριού μας, όπως και οι κάτοικοι των άλλων χωριών της Λευκάδας δεν επηρεάστηκαν από τον πολιτισμό των Βενετών ούτε στη μουσική ούτε στον τρόπο ζωής . Το θετικό είναι πως από την περίοδο αυτή διαθέτουμε Πράξεις που μαρτυρούν το ενδιαφέρον των Φτερσάνων για τις εκκλησίες τους όπως πχ. το Πρακτικό που συνήφθη από έναν Γεώργιο Αρματά που αποφάσισε να μονάσει στο έτος 1767 στην Παναγία στο Φάο, σε εκκλησία που γνωρίζουμε ότι εικονογραφήθηκε κατά το α΄μισό του 18ου αι και συγκεκριμένα στα έτη από το 1710 ως το 1737, όταν δεσπότης της Λευκάδας ήταν ο Ευγένιος Μαρίνος. Την ίδια περίοδο ενδιαφέρον εκδηλώνεται για τη δημιουργία τέμπλου στην Παναγία στα Πολιτάτα (η Παναγία στο νεκροταφείο του χωριού μας) και το τέμπλο επιμελείται ο μάστρο Μανώλης ο Αρκαδιανός. Από την ίδια περίοδο (και συγκεκριμένα το 1741) σώζεται και αγοραπωλησία αμπελιού της εκκλησίας στα Πολιτάτα. Εκεί μάλιστα αναφέρεται ρητά ότι αποφασίστηκε η πώληση αμπελιού σε κατοίκους του Κατωχωρίου προκειμένου οι επίτροποι με τα χρήματα του αμπελιού να προχωρήσουν σε «αύξησιν» της εκκλησίας.
Όλα τα παραπάνω δείχνουν το έντονο ενδιαφέρον για επέκταση και εικονογράφηση εκκλησιών που ήδη υπήρχαν στο χωριό μας και πριν τον 18ο αι. Εξίσου συγκινητικό είναι βέβαια και το γεγονός ότι οι φτωχοί συγχωριανοί χάριζαν στις εκκλησίες τους μέρος της περιουσίας τους δια «μνημόσυνον αιώνιον», κάτι που δείχνει τη βαθιά θρησκευτικότητα και ευλάβειά τους.
Από τα επόμενα χρόνια της Αγγλοκρατίας (1816-1864) στο νησί μας σώζονται ευτυχώς πολυάριθμες πράξεις γεννήσεων, γάμων και θανάτων, με τις οποίες ασχολήθηκε επισταμένα ο πατέρας της ομιλούσης, ο διδάσκαλος Σπύρος Σκλαβενίτης δουλεύοντας επί χρόνια στο Ιστορικό Αρχείο Λευκάδας. Αυτό τουλάχιστον έριξε κάποιο φως στην τοπική ιστορία και έδωσε αρκετά στοιχεία για τις γενεαλογίες των σημερινών οικογενειών. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στον καιρό της Αγγλοκρατίας (1849 και μετά) διετέλεσε ιερέας ο παπα-Χρήστος Σκλαβενίτης, γενάρχης της οικογένειας των Σκλαβενιταίων με τα σουπερ-μάρκετ. Εδώ θα πρέπει να αναφέρουμε ότι αρκετοί Λευκαδίτες, παρά τις ρητές απαγορεύσεις των κατακτητών Άγγλων, πέρασαν στην απέναντι Στερεά για να ενισχύσουν τον αγώνα για την ελευθερία από το 1821 και μετά. Περαιτέρω έρευνα ίσως ρίξει φως και σε ένα πρόσωπο από το χωριό μας που συμμετείχε στον εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα και ειδικότερα σε μάχη κοντά στην Τρίπολη το 1825 κατά του Ιμπραήμ. Το πρόσωπο αυτό έχει καταγραφεί ως Ευάγγελος Βεηκούλης ή Καλόγερος και παραμένει για εμάς μια αινιγματική μορφή.
Μετά την ένωση των Επτανήσων με τη μητέρα Ελλάδα, μπορεί οι κάτοικοι της Λευκάδας να ανάσαναν τον αέρα της ελευθερίας, όμως η ένδεια και η ανέχεια του νεοελληνικού κράτους θα οδηγήσουν πολλούς συγχωριανούς μας στις αρχές του 20ου αι στην ξενιτιά. Αρκετοί από αυτούς θα κατευθυνθούν στην Αμερική, παίρνοντας πλοία από την Πάτρα και ταξιδεύοντας ατέλειωτες μέρες. Η μετανάστευση θα συνεχιστεί μέχρι τη δεκαετία του 1960 και προς διάφορα άλλα μέρη (Αυστραλία, Γερμανία). Σκαλίζοντας από το διαδίκτυο τα αρχεία του Ellis island βρίσκει κανείς με το επώνυμο Σκλαβενίτης και Αρματάς τους πρώτους συγχωριανούς μας που εγκαταστάθηκαν στην Αμερική με το όνειρο μιας καλύτερης ζωής και προσκάλεσαν στα κατοπινά χρόνια και άλλους συγγενείς τους για τον ίδιον λόγο. Εδώ, θα μου επιτρέψετε να σταθώ και στη συγκινητική περίπτωση συγχωριανού (και προπάτορος της ομιλούσης) που ενώ έφτασε στην Αμερική έπειτα από πρόσκληση των αδερφών του επέστρεψε λίγο μετά στην Ελλάδα για να πολεμήσει στους Βαλκανικούς αγώνες και τελικά να πέσει μαχόμενος υπέρ πατρίδος. Σίγουρα δεν αποτελεί τη μοναδική περίπτωση, αλλά είναι ένα από τα λαμπρά δείγματα φιλοπατρίας.
Αρκετοί συγχωριανοί μας έφυγαν για τα ξένα και αυτοί που έμειναν αγωνίστηκαν μέσα από αντίξοες συνθήκες (παγκοσμίους πολέμους, φτώχεια, πολιτικές αναταράξεις) να επιβιώσουν και να προσφέρουν σε αυτόν εδώ τον τόπο. Στους τελευταίους βέβαια είναι κατά κύριο λόγο αφιερωμένη αυτή εδώ η σύναξη.
Σιγά σιγά τελειώνουμε το ταξίδι μας στο χρόνο και ερχόμαστε στη σύγχρονη εποχή. Τι έχει αλλάξει στο χωριό μας και τι έχει μείνει ίδιο; «Τίποτα δεν έχει αλλάξει και τίποτα δεν είναι όπως παλιά» για να χρησιμοποιήσουμε τους στίχους ενός τραγουδιού. Ο κόσμος τώρα έχει κατά βάση ως δευτερεύουσες τις αγροτικές και κτηνοτροφικές εργασίες. Μάλιστα, η ενασχόληση με τα σιτηρά εγκαταλείφθηκε από τη δεκαετία του 1980 και μετά, ενώ και η ενασχόληση με τα αμπέλια στο χωριό μας έχει μειωθεί δραστικά, εν αντιθέσει με την ελαιοπαραγωγή που συνεχίζεται.
Λόγω της αστυφιλίας κατά τις προηγούμενες δεκαετίες υπήρξε αθρόα εσωτερική μετανάστευση, με αποτέλεσμα το χωριό το δικό μας αλλά και τα γύρω χωριά να στερηθούν τον νέο κόσμο. Το δημοτικό σχολείο έκλεισε από χρόνια και αυτό μόνο του μαρτυρεί πολλά. Είμαστε ένας πληθυσμός που γερνάει, πολλά σπίτια στο χωριό έχουν κλείσει μετά τον θάνατο των ηλικιωμένων. Ευτυχώς, κοντά σε όλο αυτό το δυστοπικό περιβάλλον, παρατηρήθηκε η εισροή ανθρώπων από το εξωτερικό που αγόρασαν σπίτια και κάποιοι μάλιστα μένουν ολοχρονίς στο χωριό μας. Χρέος μας είναι να τους δεχόμαστε ισότιμα ως συγχωριανούς, να ακούμε τις προτάσεις τους και μαζί να πορευόμαστε στο μέλλον ως ένα πολυπολιτισμικό πλέον χωριό. Ο τόπος άλλωστε είναι οι άνθρωποί του και εμείς έχουμε την ανάγκη από τον καθέναν κάτοικο, προκειμένου να επιλυθούν ζητήματα ζωτικής σημασίας, όπως π.χ. το φαινόμενο της λειψυδρίας. Όπως θα έλεγε και ο σπουδαίος Μακρυγιάννης «είμαστε στο ΕΜΕΙΣ όχι στο ΕΓΩ».
Με αυτές τις σύντομες σκέψεις, θα κλείσω αυτήν την αναδρομή στο μακρινό παρελθόν, ζητώντας για λίγο την υπομονή σας, προκειμένου να απευθυνθώ και στους ξενόγλωσσους συμπολίτες μας με μια περίληψη των όσων είπα στην αγγλική γλώσσα. Πριν από αυτό, θα απευθύνω μια έκκληση στους ιθύνοντες του Δήμου Λευκάδας, προκειμένου να διορθωθούν διάφορες αστοχίες που έχουν από χρόνια γραφτεί για το χωριό μας στην σχετική ιστοσελίδα (https://lefkada.gov.gr/dimotikes-enotites-ellomenou-fterno/), όπως π.χ. το ότι εκεί αναγράφεται πως οι Σκλαβενιταίοι ήρθαν στο Φτερνό μόλις στα 1690 (σίγουρα υπήρχαν εκεί ήδη από τον 16ο αι. όπως φαίνεται από τα οθωμανικά κατάστιχα).
Η κα Έφη Άρματά παρουσίασε μερικές αποφάσεις που προβλήθηκαν μάλιστα σε μεγάλη οθόνη από επιλογή των αρχείων της κοινότητας που έκανε ο κ.Μαυροκεφαλος Αποφάσεις για προσωπική εργασία που αφορούσε την επισκευή του γεφυριού που πήγαινες στο χωριό, για δρόμους, για ύδρευση και άλλα θέματα.
Ο κ. Γεράσιμος Αρματάς μίλησε για όλα τα επαγγέλματα και τους πόρους που κράτησαν όρθιο το χωριό στο πέρασμα των αιώνων.
Ο κ. Σταθης Σκλαβενίτης έκανε αναφορά στους προέδρους του χωριού και στη συμβολή του καθενός ξεχωριστά ένας εκ των οποίων ήταν και ο πατέρας του Φίλιππος Σκλαβενίτης.
Παρέμβαση στην εκδήλωση έκανε ο βουλευτής Λευκάδας κ. Αθανάσιος Καββαδάς πηγαίνοντας μας κι αυτός πενήντα χρόνια πίσω στα μαθητικά δύσκολα χρόνια όπου με πολλούς παρευρισκόμενους έκαναν το καθημερινό δρομολόγιο της γραμμής του ΚΤΕΛ “Φτερνό-Πόρο-Κατωχώρι.
Επίσης αναφέρθηκε και στις προσπάθειες που κάνει ο ίδιος για να διατηρήσουν την ταυτότητα τους τα χωριά μας, τα δημοτικά σχολεία που σήμερα δεν λειτουργούν να παραμείνουν όρθια ως φάροι μνήμης κλπ.
Επίσης παρέμβασή έκανε και ο κ. Σπύρος Φλογαΐτης παρουσιάζοντας μάλιστα και χάρτη με αναφορά στην Παναγία του Φάο.
Στην εκδήλωση τιμήθηκαν με αναμνηστική πλακέτα οι πρώην προεδροι κατά σειρά
Αείμνηστος Πέτρος Σκλαβενίτης του Ιωάννη ή Γιαννακός, 1962-1967
Νικόλαος Σκλαβενίτης του Ευσταθίου 1975-1978 ο πρώτος αιρετός.
Κωνσταντίνος Σκλαβενίτης του Νικολάου 1979-1982
Φίλιππος Σκλαβενίτης του Ευσταθίου 1983-1990
Νικόλαος Αρματάς του Ηλία 1991-1998.
Ο πρόεδρος κ.Ηρακλής Μαυροκέφαλος απένειμε τις πλακέτες στους συγγενείς των προαναφερομένων προέδρων και ο κ.Στάθης Σκλαβενίτης στον πατέρα του Φίλιππο ο οποίος ήταν ο μοναδικός παρών στην εκδήλωση.
Στην εκδήλωση επίσης παραβρέθηκαν οι αντιδήμαρχοι κ.κ. Φίλιππος Σκληρός,Μαρία Μαργέλη, Θεοδώρα Κάτσενου η δημοτική σύμβουλος κ.Σεβαστή Ρεκατσίνα ,πρόεδροι γειτονικών χωριών κ.α.
Μετά το πέρας της εκδήλωσης οι οικοδεσπότες έκαναν το τραπέζι στους προσκεκλημενους στην ταβέρνα του χωριού “Φίλιππας”.
ΥΓ. Τέλος αν ακούτε τα επώνυμα Σκλαβενίτης και Αρματάς στο μυαλό σας αμέσως να πηγαίνει ως ρίζα το χωριό του Φτερνού.
